Uit eigen ervaring weet ik dat dromen, zelfs nachtmerries, poorten kunnen vormen naar levensveranderende inzichten.

Wetenschappelijk gezien valt hier (nog) weinig te halen. Daar zijn dromen wellicht te verschillend voor, van persoon tot persoon. Toch brengen we allemaal een belangrijk deel van ons leven dromend door. Dat moet ergens voor zijn. 

Mijn Droom van vannacht

Laat me beginnen met de droom die ik net had. Was het een nachtmerrie? Ik werd bedreigd, gekidnapt, verwond, bestolen. 

Een grappig feitje tussendoor: in dromen ruiken we over het algemeen niet. Bizar toch? Het lijkt ermee te maken te hebben dat het reukcentrum grofweg off-line gaat tijdens dromen.

De droom begon waarschijnlijk met een wakkere actie overdag. Gisteren dus. Ik schrok op een kruispunt, omdat ik zo stom was geweest om niet aan de beschermende kant van mijn dochter te lopen toen we het kruispunt overstaken. Er kwam een auto aanrijden, langzaam, en vaart minderend. Plotseling gaf de bestuurder gas. “Hé!!!”, riep ik. Gelukkig werd er snel weer geremd. Na een kleine staring down contest was het akkevietje weer voorbij.

Maar niet in mijn lichaam. 

Ik voelde de adrenaline. Niet prettig. Ik schaamde me. Voor mijn misschien toch wel een beetje agressieve optreden. Arme bestuurder. Ik legde aan mijn dochter uit dat ik geschrokken was.

En ook in mijn geest was het niet voorbij.

Vandaar waarschijnlijk de droom. Die speelde zich af bij een zomer-festival met muziek. Daar heb ik laatst zoveel aanplakborden van gezien. En vroeger pakte ik elke zomer wel zo’n soort feestje mee. Genieten.

Het buiten-feest in mijn droom bleek lastig bereikbaar. Niet druk. Veel flierefluiters. Drie van deze figuren droegen dezelfde grof gewoven, lichtbeige, wollen broek zonder zakken. Midden in de zomer. Ze hoorden duidelijk bij elkaar en één van hen kende ik. Ik was hem een tijdje geleden in het echt nog tegengekomen. Ik merk dat ik er nu nog een beetje bang van word. En emotioneel. Een heel klein beetje dan.

Het komt erop neer dat we apart raakten van de groep, en dat hij me vasthield met een lichte wurggreep; me met een mes bewerkte al weet ik dat niet meer heel levendig nu; me na mijn ontsnapping verder terroriseerde omdat de mensen bij wie ik hulp zocht criminelen bleken te zijn. En daar heb ik vorige week nog een cursus op het werk over gehad: internet-criminaliteit. Nu ging het via de digipas, draadloos en al. 

Uiteindelijk had ik genoeg respect afgedwongen ofzo (wie zal het zeggen?) om met rust gelaten te worden door mijn belagers. 

De politie kwam mij en plein public ondervragen (ook daar heb ik ervaring mee). Ik vertelde, tot opluchting van die gasten die mij het leven zo zuur gemaakt hadden, dat alles vergeven was. Daar was de kous wel redelijk mee af. Verder weet ik het allemaal niet meer zo, wat er in die droom gebeurde. Ik werd wakker. Vijf uur ’s morgens. Niet meer geslapen. 

Een Rijk Zonder Tijd

Een reden dat dromen zo’n ratjetoe van deels ogenschijnlijk onsamenhangende feiten en gebeurtenissen is, hangt samen met het feit dat tijd en ruimte niet of nauwelijks een rol spelen. We worden vaak heen en weer geslingerd van associërende aangelegenheden jaren terug naar veel recentere dingen die we meegemaakt hebben. 

Ergens is er, naar mijn ervaring, vrijwel altijd een link te vinden met wat er zich in ons eigen leven afgespeeld heeft. Een vorm van verwerking. De herinnering die door een droom optreedt kan ook helpen om te besluiten wat van belang is om in het wakende leven te gaan doen. Om dingen op te lossen. En soms zijn dromen gewoon spontaan optredende weerspiegelingen van onze ervaringen die zonder echte functie verschijnen in onze slaap.

Het gebrek aan het voorkomen van een normale tijdsbelevenis doet me aan twee dingen denken.

• Ten eerste valt me de gelijkenis op met nirvana. Wanneer in de spirituele climax, zoals bereikt kan worden met diepe meditatie, unie bereikt wordt met het oneindige, dan is de tijd ook afwezig. Moeilijk uit te leggen. Het doet me denken aan de begin-scène van de werkelijk prachtige film Crouching Tiger, Hidden Dragon. De hoofdpersoon vertelt over zijn finale (en teleurstellende) ervaring met meditatie: “suddenly, time and space did not exist“. Ruimte speelt ook geen rol meer wanneer we wereldse zaken overstijgen door vereniging van de ziel met het universum. Klinkt vaag. Totdat we het zelf ervaren.

• Het tweede is EMDR (Eye Movement Desensitisation and Reprogramming). Bij deze methode, veel gebruikt voor trauma-verwerking, zitten we naar een horizontaal heen en weer gaand lampje te kijken, terwijl we vragen krijgen over het verleden. Lang geleden. Kort geleden. Nu. Continu heen en weer in de tijd terwijl de ogen dat ook doen. Een overeenkomst met dromen is dat dit vaak, niet altijd, tijdens REM-slaap (Rapid Eye Movement) gebeurt. 

Dit doet me weer denken aan een moment met mijn schoonmoeder. Of het goed ging met de Ramadan. Nou, nee. Helemaal niet. Maar ik vond dat ik dat niet kon zeggen. En ook niet waarom niet. Ik was ziek. Om dit allemaal te vermijden en een list te verzinnen verschoot mijn blik razendsnel volledig naar links en weer terug naar haar ogen. “Ja hoor, het gaat prima.” Wat een ramp.

Ook in dit voorbeeld lijkt een horizontale oogbeweging, zoals tijdens REM-slaap en trauma-behandelingen, ondersteunend om ons los te maken uit bepaalde beknellende situaties. Richting oplossing en verwerking. Het leven zit nou eenmaal vol met lastige problemen. Of bij jou niet soms? Laat me dan weten! 

De Functie van Dromen: Niemand die het Weet

Dat dromen, hoe chaotisch ook, uitsluitend een reflectie zijn van wat zich in het wakende leven afgespeeld heeft, is een bekend feit. Wat dromen betekenen en voor ons doen, is echter giswerk. 

Misschien helpt dromen om emotionele gebeurtenissen te verwerken. Of heeft het een functie als waarschuwer voor gevaarlijke situaties. Wellicht is het gewoon niet meer dan een bijverschijnsel van de functie van de hersenen. Niemand die het kan vertellen. Wat we wel weten, en zelf ervaren, is dat een droom zo levendig kan zijn dat het lichaam zich helemaal in die situatie waant. Zweten, hartkloppingen, emoties, het gebeurt allemaal echt met ons in een droom. 

In sommige culturen spelen dromen een belangrijke spirituele rol. Zo kan een mantra dat in een droom door een goeroe (leraar) gegeven is voor de rest van het leven op dagelijkse basis worden gebruikt om de geest tot rust te brengen en verlichting te bereiken. Zo’n “droom-mantra” heeft net zoveel waarde als een in het echte leven verkregen mantra door een goeroe van vlees en bloed.

Lucide Dromen en Nachtmerries

Bepaalde mensen ervaren wel eens dat zij zich ervan beust zijn te dromen, terwijl de slaap door gaat. Dit heet lucide dromen.

Sommigen zijn hier zo mee aan de haal gegaan dat ze het voor elkaar gekregen hebben om de lucide dromen ook nog eens naar wens te kunnen beïnvloeden. Vliegen, seks met wie dan ook, de hele rimbam. Het is slechts bij een minderheid dat het lukt om doelbewust dit soort dingen te gaan “doen” tijdens het dromen. Helaas kan het wel ten koste gaan van de kwaliteit van de slaap.

Ik heb het zelf ook wel eens geprobeerd te leren. Niet om me door de lucht vliegend suf te naaien, maar om nachtmerries te kunnen sturen en voorkomen. Vooral door direct na het ontwaken uit een droom hier aantekeningen over te maken en zoveel mogelijk te herinneren.

Helaas is het mij nooit gelukt om een lucide droom te induceren. Later kwam ik erachter dat er beter onderzochte en gedocumenteerde methoden bestaan om nachtmerries te voorkomen zoals IRT (Imagery Rehearsal Therapy). Deze laatste methode zou niet als nadeel hebben dat de slaap er slechter van wordt. Wellicht een poging waard, want een leven zonder nachtmerries lijkt me prettig.