“Wetenschap is het geloof in het gebrek aan kennis van experts”, Richard Feynman, Nobelprijswinnaar (vertaald uit het Engels). 

Toen ik als pas afgestudeerde arts begon met promotieonderzoek in de Verenigde Staten was mijn vertrouwen in wetenschappelijke kennis nog rotsvast. Ik geloofde dat zo ongeveer alles wat gepubliceerd was in een collegiaal-getoetst tijdschrift de tand der kennis had doorstaan en daarmee als in steen gehouwen was.

Dit vertrouwen brokkelde snel af.

Het onderzoeksgebied waar ik in eerste instantie in terecht kwam (embryonaal stamcelonderzoek) werd voor een belangrijk deel gedomineerd door wetenschappers uit Korea. Een paar gezaghebbende publicaties in één van de allerbelangrijkste wetenschappelijke tijdschriften was uitgegeven onder de naam van een lokale dierenarts en zijn collega’s. Kort na mijn aankomst in mijn laboratorium viel hij door de mand. Het bleek één grote leugen te zijn. Alles.

Mijn Aziatische laboratorium-collega’s, uit hetzelfde land, waren in alle staten. Zij waren betrokken bij soortgelijk onderzoek en zagen hun hoop, vertrouwen en professionele identiteit bijna van de ene op de andere dag instorten.

Mijn scepsis tegenover wetenschappelijke publicaties en bevindingen groeide. Niet door theorie, maar door ervaring. Steeds weer bleek dat onderzoek waarin ik ooit had vertrouwd, gebrekkig, misleidend of zelfs volledig gelogen was.

De afgelopen jaren heeft een gestage stroom studies aangetoond hoe vaak de wetenschap tekortschiet ten opzichte van haar idealen. Vaak is de misleiding niet het resultaat van opzettelijke fraude, maar van onbewuste keuzes, systemische druk en diepgewortelde vooroordelen. 

Voorbeelden van Onvolmaakte Wetenschap

Hierboven beschrijf ik een voorbeeld van een aperte leugen. Gelukkig is dit zeldzaam in de wetenschap. Maar meer subtiele en systemische problemen in wetenschappelijk onderzoek komen verontrustend vaak voor. Enkele voorbeelden:

1. Financiële belangenconflicten. Deze komen steeds vaker voor. Tal van industrieën proberen actief ongemakkelijke wetenschappelijke bevindingen tegen te gaan door hun eigen bevooroordeelde onderzoek te financieren. Dit ondermijnt het vertrouwen en maakt het interpreteren van wetenschappelijke literatuur een stuk moeilijker. Hoewel vermelding van belangenconflicten verondersteld wordt, ontbreekt het in de praktijk vaak aan transparantie.
2. Kleine, geïsoleerde studies. Vooral wanneer een enkele onderzoeksgroep dit uitvoert, leveren kleine studies vaak onbetrouwbare resultaten op. Uit gericht onderzoek is duidelijk naar voren gekomen dat dergelijke studies vaak onbetrouwbare resultaten laten zien.
3. Vooringenomenheid in onderzoek. Vooringenomenheid, vaak onbewust, kan de manier waarop resultaten worden geïnterpreteerd en gepresenteerd aanzienlijk vertekenen. Onze verwachtingen, waarden en zelfs onderbewuste voorkeuren kunnen uitkomsten verstoren zonder dat we het beseffen. Niets menselijks is de wetenschapper vreemd.
4. Dieronderzoek en Menselijke Toepasbaarheid. Dat bevindingen uit dierenonderzoek lang niet altijd toepasbaar zijn op mensen zal geen verrassing zijn. De redenen hiervoor zijn gedeeltelijk echter wel opzienbarend. Zo blijken de onderzoeksmethoden van dier-wetenschappers maar al te vaak aanzienlijke tekortkomingen te omvatten, zoals een slecht ontwerp van de studie, gebrek aan reproduceerbaarheid, en aanzienlijke rapportage-biases. 

Wat te Doen?

Het is duidelijk dat bij de interpretatie van veel onderzoeksgegevens een gezonde dosis scepsis onontbeerlijk is. Dit maakt het lastig om veel nieuwsberichten en social media-berichten, die in de regel gebaseerd zijn op één of een paar onderzoeken, op waarde te schatten. 

Voor een gewogen en betrouwbaar commentaar op wetenschappelijke studies is een flinke dosis kennis van zaken nodig. Of de gedane uitspraken hout snijden is voor een belangrijk deel afhankelijk van de kennis, inzet, (onbewuste) vooringenomenheid en eventuele belangenverstrengeling van de auteur.

Kortom: lezers moeten voorzichtig zijn. De wetenschap biedt nog steeds enorme waarde, maar veel ervan blijft onzeker, betwistbaar of gewoonweg gebrekkig. Bewustwording van deze complexiteit is de eerste stap naar het herstellen van de integriteit en bruikbaarheid van onderzoek in ons dagelijks leven.