Hoewel de reguliere geneeskunde veel levens heeft verbeterd en verlengd, is het belangrijk om ook de grenzen en risico’s ervan onder ogen te zien.
Dit artikel focust op de algemene geneeskunde. Chirurgische ingrepen komen elders aan bod.
Gezondheidszorg: een deels-Misleidende Term?
De impact van medische zorg op onze gezondheid wordt vaak overschat. Onderzoek wijst uit dat het zorgsysteem slechts zo’n 20% van onze gezondheid bepaalt. Leefstijl en socio-economische factoren dragen samen ongeveer 70% bij aan hoe gezond we zijn en blijven. Wat we zelf doen is dus, statistisch gezien, minstens drie keer zo belangrijk als wat een arts voor ons kan doen.
Ironisch genoeg kunnen artsen vaak weinig betekenen in de zo belangrijke factoren die buiten het directe zorgsysteem vallen. De medische opleiding biedt in Nederland gemiddeld bijvoorbeeld slechts 22 uur onderwijs over voeding. Thema’s als stress, beweging en leefstijl-interventies krijgen weinig aandacht. Ook in mijn eigen geneeskunde studie kwam dit nagenoeg niet aan bod. Vrijwel alles hierover moest ik zelf uitzoeken.
Overdiagnostiek en Overbehandeling: wanneer Zorg Schade doet
Binnen het zorgsysteem is overbehandeling een hardnekkig en wijdverbreid probleem. Financiële prikkels, technologische mogelijkheden en de menselijke neiging om te “doen” in plaats van af te wachten leiden ertoe dat er vaak méér wordt gedaan dan medisch zinvol is. Tijdens mijn werk in Duitsland en Engeland viel op dat dit probleem daar soms nog sterker speelt dan in Nederland. Helaas is het ook hier schering en inslag.
Leefstijl-interventies hebben vaak een gunstiger effect en minder bijwerkingen dan medische behandelingen, maar worden zelden serieus overwogen. In de praktijk domineert het denken in termen van pillen en procedures, terwijl ‘afwachten’ of ‘veranderen’ vaak betere alternatieven zijn.
Kankerbehandelingen: Hoge Prijs, Lage Winst
De risico’s van overbehandeling zijn scherp zichtbaar in de oncologie. Veel nieuwe chemotherapeutica worden geïntroduceerd zonder goede vergelijkingen met bestaande behandelingen. Ze veroorzaken forse bijwerkingen en zijn soms nauwelijks effectiever. Financiële belangen spelen hierbij vaak een onderliggende rol, zoals onder meer beschreven in het New England Journal of Medicine en het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde.
Tijdgebrek, Spijt en het Belang van Goede Informatie
Een ander structureel probleem is het gebrek aan tijd. Artsen en patiënten hebben vaak geen gelegenheid om álle opties goed door te nemen. Daardoor worden soms zware behandelingen gekozen, zonder dat de patiënt de kans krijgt om het volledige plaatje te overzien. Spijt over medische beslissingen kan het hele ziekteproces overschaduwen.
Ik heb meermaals gezien hoe mensen grote, en in veel opzichten kansarme, operaties ondergingen. Zoals bij alvleesklierkanker. Het probleem was dat er vaak geen goed inzicht gegeven werd over de alternatieven, zoals afwachten en verzachting van symptomen.
Het is daarom essentieel dat patiënten assertief zijn, goed doorvragen, en geen genoegen nemen met onvolledige informatie. De verwachtingen die een arts schept, hebben bovendien een aantoonbaar fysiologisch effect. Het placebo-effect wordt mede gevoed door de arts-patiënt relatie.
Complicaties: Veel Voorkomend en Vaak te Voorkomen
Elk jaar lopen naar tien-duizenden mensen letsel op door medische missers. Naar schatting duizenden sterven zelfs door fouten in dit land alleen. Hiervan blijkt de helft te voorkomen te zijn. Onervarenheid en organisatorische misstanden spelen hierbij een rol.
Mijn persoonlijke ervaring beperkt zich vooral tot het uitvoeren van chirurgische ingrepen. Daar was een veel gehoorde kreet dat de enige chirurg die nooit complicaties veroorzaakte, de niet-opererende chirurg was. Met andere woorden: waar gehakt worden, daar vallen de spaanders. Geen prettig motto voor wie een medische procedure wordt aangeraden.
Medicatie: Bijwerkingen Zonder Baat
Bijwerkingen zijn inherent aan medicatie, maar wat minder bekend is: het merendeel van de gebruikers heeft geen baat bij de medicijnen die ze slikken. Bij de best verkochte medicijnen profiteert slechts 2 tot 25% van de gebruikers. De rest (75-98%) loopt alleen risico op nadelige effecten. En het is vooraf niet te zeggen tot welke groep iemand behoord. Uiteraard zijn sommige medicijnen wel degelijk levensreddend.
Middelen zoals benzodiazepines en opioïden blijven nog altijd op grote schaal voorgeschreven, ondanks hun verslavende potentie en geringe effectiviteit. Vooral waar het gaat om de langere termijn. Hier geldt: zo kort mogelijk, zo weinig mogelijk, en alleen als het écht niet anders kan.
Reductionisme en het Vergeten Netwerk
De medische zorg kijkt vaak te beperkt: een versleten heup wordt vervangen, zonder zorgvuldig te kijken naar iemands leefomgeving, sociale netwerk of psychische welbevinden. Deze beperkte benadering negeert de bredere context waarin ziekte ontstaat en voortduurt.
Een meer holistische kijk is hard nodig.
Wat te Doen
De geneeskunde heeft onmiskenbare verdiensten, maar kent ook schaduwzijden. Veel diagnostiek en behandelingen zijn overbodig of zelfs schadelijk. Kritische patiënt-participatie is geen luxe, maar noodzaak. Goede informatie, gezamenlijke besluitvorming en ruimte voor leefstijl-interventies zouden veel vaker het uitgangspunt moeten zijn.