Veel pijnstillers lijken onschadelijk. Maar die reputatie is onterecht. Hun daadwerkelijke effectiviteit tegen de pijn is vaak beperkt. Terwijl de potentie om schade te veroorzaken ernstig is.
Zowel vrij verkrijgbare als voorgeschreven pijnmedicatie dragen regelmatig bij aan ernstige gezondheidsproblemen. Daarom is het in bepaalde gevallen beter om minder, of helemaal niets, in te nemen. Vaak bestaan veiligere alternatieven: lokale gels en crèmes, of in sommige gevallen acupunctuur, cannabis of aromatherapie.
Hieronder een overzicht van gangbare pijnstillers, wat de wetenschap erover zegt, en welke alternatieven het proberen waard kunnen zijn.
1. Paracetamol
Toen ik op de intensive care werkte, namen we een patiënte op die iets van dertig tabletten paracetamol ingenomen had. Tegen verkoudheidsklachten, zo verklaarde ze. Haar leverfunctie lag er bijna helemaal uit. Er volgde zelfs overleg met een levertransplantatie-team.
Een extreem voorbeeld ja. Maar het illustreert hoe een alledaags supermarktpilletje levensbedreigend kan worden.
Paracetamol kan een redelijke pijnstiller zijn. Onderzoek laat echter zien dat het vaak te snel wordt voorgeschreven. Zelfs bij aandoeningen waarbij het niet effectief is, zoals heup- of knieartrose. In zulke gevallen is niet nemen waarschijnlijk de beste keuze.
2. NSAID’s (ibuprofen, diclofenac, naproxen): Gangbaar, Toegankelijk… en Riskant
“Slecht spul,” zoals mijn allereerste chirurgische begeleider in de kliniek mij vertelde. Deze middelen worden vaak gekozen als krachtiger alternatief voor paracetamol. Of ze worden ernaast genomen. Ze zijn makkelijk te verkrijgen, maar allerminst onschadelijk.
NSAID’s hebben een slechte reputatie. Veel artsen schrijven ze niet voor bij mensen met nieraandoeningen of hartaandoeningen. Maar ook wie geen duidelijke risicofactoren heeft, kan bijwerkingen krijgen: een hartaanval of een gat in de maag.
Bij NSAID-gebruik is het streven dan ook: zo min mogelijk. Bij voorkeur helemaal niet. Soms zijn ze echter nodig.
In veel gevallen zijn lokale NSAID-crèmes en -gels net zo effectief als orale tabletten. En veel veiliger. Zoals bij verstuikingen of kneuzingen.
Moeten NSAID’s toch echt per se? Combineer ze dan met paracetamol, zodat de NSAID-dosis lager kan zijn. Dat is winst. Zodra de pijn minder wordt stoppen we als eerste met de NSAID’s. Daarna bouwen we pas de paracetamol af. Dit is de veiligste manier wanneer geslikte pijnstillers echt nodig zijn.
3. Opioïden (tramadol, oxycodon, fentanyl)
De opioïd crisis in de Verenigde Staten is berucht. Maar Europa volgt op de voet. Ongeveer 1 op de 50 volwassenen misbruikt deze middelen hier inmiddels. Ik zie het schrikbarend veel onder mensen die een uitkering aanvragen.
Decennia geleden was heroïne het meest gebruikte opioïd. Tegenwoordig zijn de voorgeschreven, farmaceutisch geproduceerde pillen nummer één. Veel heroïnegebruikers kwamen via zo’n recept als eerste in aanraking met opioïden, vaak voor iets alledaags als rugpijn.
Recepten worden te snel verstrekt. Het gevolg: verslaving. Wijdverspreid en verwoestend.
Los van verslaving hangt langdurig opioïd gebruik samen met hartaanvallen, verlaagd testosteron, botontkalking en een verzwakt immuunsysteem.
Dit soort middelen kan in bepaalde situaties nuttig zijn. Zoals bij hevige acute pijn of gevorderde kanker. Maar bij chronische pijn zonder kanker (bijvoorbeeld rugpijn, slijtage van gewrichten of gewrichtsontsteking) zijn opioïden niet effectiever dan paracetamol of NSAID’s.
We moeten uiterst voorzichtig zijn met opioïd recepten. Altijd eerst alternatieven overwegen. Vooral bij langdurige niet-kanker pijn wordt het veel te vaak gebruikt. Dit leidt door de verslavende eigenschappen van deze middelen maar al te vaak tot misbruik. Niet zo maar nemen dus.
4. Het Placebo-effect
Een deel van pijnverlichting kan voortkomen uit verwachting. Het lichaam maakt dan eigen opioïden vrij bij de anticipatie op een positief resultaat.
In een studie werkte een placebo die als codeïne was bestempeld beter als het voor een hoge prijs werd verkocht dan wanneer het goedkoop was. Een demonstratie van de kracht van perceptie.
Hoewel het placebo effect echt is, is de invloed op pijn meestal bescheiden.
5. Alternatieven die het Overwegen Waard zijn
- Lokale NSAID-crèmes & -gels
Crèmes of gels met NSAID’s (zoals diclofenac of ibuprofen) kunnen even effectief zijn als orale vormen. Zonder bijwerkingen in de rest van het lichaam. Ideaal bij verstuikingen of gewrichtspijn in knieën, voeten of handen. - Kruiden gels (bijv. smeerwortel extract)
Er is weinig onderzoek op dit gebied verricht, maar enkele studies ondersteunen het gebruik van smeerwortel gels bij knie-artrose. De werking lijkt op die van NSAID’s. Het proberen waard. - Kruidenpillen (bijv. Boswellia Serrata)
Er is beperkt bewijs, maar Boswellia Serrata (wierookboom extract) lijkt gewrichtspijn bij artrose te kunnen verminderen. - Cannabis
Cannabis kan helpen bij bepaalde zenuwpijnen: diabetische neuropathie of pijn van een beknelde zenuw zoals een rughernia. Maar dit middel brengt vaak bijwerkingen met zich mee (misselijkheid, duizeligheid, psychiatrische klachten) waardoor gebruik lang niet altijd raadzaam is. De één reageert er beter op dan de ander. De algemene bruikbaarheid voor andere vormen van chronische pijn is beperkt. - Acupunctuur
Kan helpen bij migraine, spanningshoofdpijn, nekpijn en gewrichtspijnen. Het werkt niet bij alle aandoeningen, maar kan bij sommigen verlichting bieden. - Aromatherapie
Er is zwak maar positief bewijs dat lavendel aromatherapie acute pijn kan verzachten. Het helpt niet bij chronische pijn of zenuwpijn, maar met vrijwel geen bijwerkingen is het proberen de moeite waard bij kortdurende pijn.
Wat te Doen
Veel pijnstillers worden te vaak gebruikt en de effectiviteit wordt vaak overschat. Ze kunnen wel ernstige gevolgen hebben. En soms wegen die zwaarder dan de bescheiden voordelen.
Waar mogelijk is het de moeite waard om alternatieven te onderzoeken, zoals lokale behandelingen, acupunctuur of kruidenmiddelen. Zeker bij langdurige pijn geldt: streef naar minimaal gebruik van systemische medicatie. En wees erg kritisch op wat er wordt voorgeschreven. Veel van de gebruikelijke middelen zijn een stuk gevaarlijker dan we vaak vermoeden.